Hỏi một phòng đầy nhạc công xem ai có cảm âm tuyệt đối, sẽ có một hai cánh tay giơ lên trong ánh mắt thán phục của cả phòng. Hỏi ai có thể chơi lại một bài sau khi chỉ nghe một lần, nhiều tay giơ lên hơn và chẳng ai lấy làm lạ. Đó là hai kỹ năng khác nhau, và kỹ năng thứ hai, cảm âm tương đối, mới là thứ làm nên phần lớn âm nhạc. Bài viết này tách bạch hai kỹ năng, nhìn thẳng vào chuyện học được đến đâu, và chỉ cho bạn nên dành thời gian luyện tập vào đâu.
Định nghĩa hai kỹ năng
Cảm âm tuyệt đối là khả năng gọi tên một nốt mà không cần bất kỳ tham chiếu nào: một tiếng còi xe vang lên và bạn biết đó là nốt F. Người có cảm âm tuyệt đối nghe cao độ giống như cách phần lớn chúng ta nhìn màu sắc, tức là những nhãn cố định.
Cảm âm tương đối là khả năng nghe ra các nốt liên hệ với nhau ra sao: rằng nốt này cao hơn nốt trước một quãng 5, rằng hợp âm này là hợp âm IV, rằng giai điệu vừa đáp xuống bậc ba của thang âm. Chỉ cần một nốt tham chiếu, một nhạc công có cảm âm tương đối vững sẽ gọi tên được mọi thứ còn lại.
Cảm âm tuyệt đối trả lời câu "đó là nốt gì?" Cảm âm tương đối trả lời câu "nốt đó liên hệ thế nào với phần âm nhạc quanh nó?" Âm nhạc được làm bằng các mối quan hệ, nên câu hỏi thứ hai mới quan trọng hơn.
Cảm âm tuyệt đối tốt cho việc gì, và không tốt cho việc gì
Cảm âm tuyệt đối thật sự hữu ích cho vài việc: bắt vào một tác phẩm đúng cao độ mà không cần nhạc cụ, nhận ra một bản thu bị lệch nửa cung, ký âm nhanh một nốt đơn lẻ. Ca sĩ có nó tìm ra nốt khởi đầu ngay lập tức; nhạc trưởng có nó nghe thấy một nốt sai trong bè mà không cần dò tìm.
Nhưng tự thân nó không cho bạn biết gì về hòa âm, cấu trúc hay giọng. Những nhạc công có cảm âm tuyệt đối mà chưa rèn cảm âm tương đối có thể gọi tên từng nốt trong một hợp âm mà vẫn không biết hợp âm ấy đang làm gì. Vài người còn nói cảm âm tuyệt đối gây cản trở: một bài hát chơi ở giọng khác nghe "sai" với họ, vì các nhãn đã đổi dù âm nhạc thì không. Và nó có thể trôi theo tuổi tác, bởi những nhãn cố định trong hệ thính giác dịch đi đôi chút qua hàng chục năm.
Cảm âm tương đối tốt cho việc gì
Gần như mọi thứ mà một nhạc công đi làm nghề làm bằng tai:
- Chơi lại một bài vừa nghe. Bạn nghe giai điệu như những bước đi và cú nhảy tính từ nốt chủ rồi tái hiện chúng ở bất kỳ giọng nào.
- Ký âm. Bạn nghe ra các quãng và chức năng hợp âm, ghi lại, rồi đối chiếu với một nốt tham chiếu.
- Ứng tấu. Bạn nghe thấy ban nhạc đang ở hợp âm IV và biết những nốt nào sẽ ăn khớp.
- Hát bè. Bạn tìm được quãng 3 hay quãng 6 trên giai điệu vì bạn nghe ra khoảng cách, chứ không phải tên nốt.
- Chơi ở giọng khác. Mọi thứ dịch giọng được vì bạn học các mối quan hệ, không phải các thế bấm.
- Nhận ra vòng hợp âm. I–V–vi–IV nghe vẫn là chính nó ở mọi giọng.
Không việc nào trong số đó cần một cái nhãn cố định cho bất kỳ nốt đơn lẻ nào.
Người lớn có học được cảm âm tuyệt đối không?
Câu trả lời trung thực từ nghiên cứu: học được một cách đáng tin cậy thì hiếm. Cảm âm tuyệt đối gắn chặt với việc học nhạc từ sớm, trước khoảng sáu tuổi, và với người nói các ngôn ngữ có thanh điệu; những nghiên cứu huấn luyện người lớn một cách tập trung có ghi nhận tiến bộ thật nhưng khiêm tốn, chủ yếu ở việc nhận ra vài cao độ được luyện kỹ chứ không phải cái khả năng đầy đủ và nhẹ nhõm của người học từ nhỏ. Một số người lớn tiến bộ đủ để dùng được; phần lớn không đạt tới tốc độ gọi tên của người "bản ngữ".
Đó không phải lý do để bỏ qua nếu bạn thấy thích, chỉ là lý do để đừng đặt nó làm kế hoạch chính. Hãy coi việc luyện cảm âm tuyệt đối như một dự án phụ dài hạn. Chế độ cảm âm tuyệt đối trong công cụ luyện tai tồn tại đúng cho việc đó; hãy giữ kỳ vọng thực tế và đo tiến bộ theo tháng, không phải theo tuần.
Người lớn có học được cảm âm tương đối không?
Có, một cách chắc chắn, và thường nhanh hơn bạn tưởng. Cảm âm tương đối là một liên kết học được giữa âm thanh và tên gọi, mà người lớn học các liên kết rất tốt. Mười đến mười lăm phút mỗi ngày đưa phần lớn mọi người đến chỗ nhận diện quãng ổn định trong vài tháng, và nhận ra các vòng hợp âm thông dụng vài tháng sau đó. Nó không bao giờ ngừng tiến bộ chừng nào bạn còn dùng.
Một lối trung dung hữu ích: một nốt tham chiếu ổn định
Nhiều nhạc công không có cảm âm tuyệt đối vẫn xây được thứ gần giống thế cho một hai nốt: dây E buông của cây guitar, nốt A của cái âm thoa, cao độ của một nốt họ hát mỗi ngày. Kết hợp một nốt tham chiếu đáng tin với cảm âm tương đối vững, bạn gọi tên được bất kỳ nốt nào trong vài giây, mà trên thực tế thì đó chính là điều phần lớn mọi người mong muốn khi họ ước có cảm âm tuyệt đối.
Bạn có thể xây nó một cách chủ động: hát nốt tham chiếu của mình mỗi sáng rồi kiểm tra bằng máy lên dây nhạc cụ. Trong vài tuần, nốt đó sẽ nằm vững trong trí nhớ. Từ đó trở đi, mọi thứ còn lại là cảm âm tương đối.
Nên rèn kỹ năng nào?
Với gần như tất cả mọi người: cảm âm tương đối, và theo thứ tự này.
- Quãng, đi lên, rồi đi xuống, rồi hòa âm. Quy trình luyện nhận biết quãng của chúng tôi cho bạn cả thứ tự lẫn các bài hát tham chiếu.
- Tính chất hợp âm: trưởng, thứ, giảm, tăng, rồi đến các hợp âm bảy.
- Bậc của thang âm: nghe ra một nốt giai điệu là bậc mấy của thang âm, so với giọng.
- Vòng hợp âm: I, IV, V và vi trước, rồi mới đến phần còn lại. Cách nhận biết vòng hợp âm bằng tai trình bày phương pháp.
- Giọng và chuyển giọng: tìm nốt chủ, và nhận ra khi nó dịch chuyển. Xem cách tìm giọng của một bài hát.
Mỗi giai đoạn xây trên giai đoạn trước, và mỗi giai đoạn đều dùng được ngay khi chơi thật. Quy trình 15 phút mỗi ngày sắp xếp tất cả vào một thời khóa biểu.
Làm sao biết bạn có kỹ năng nào
Bấm một nốt trên piano ảo mà không nhìn, rồi thử gọi tên nó. Nếu bạn làm được, đều đặn, trên khắp bàn phím, thì bạn có phần nào cảm âm tuyệt đối. Nếu không, nhưng bạn hát được một quãng 5 lên trên nó, gọi được tên quãng giữa nó và nốt tiếp theo, và nói được hợp âm dựng trên nó là trưởng hay thứ, thì bạn có cảm âm tương đối, và đó mới là kỹ năng chơi được nhạc.
Phần lớn nhạc công chuyên nghiệp thuộc nhóm thứ hai. Hãy rèn kỹ năng làm việc thật sự, còn kỹ năng kia thì đến hay không cũng được.