"Bài này giọng gì?" là câu hỏi đầu tiên một nhạc công đặt ra trước khi nhập cuộc với một bài hát, và cũng là câu người mới thấy khó trả lời nhất. Thế nhưng giọng vẫn luôn nằm ngay trước mắt: đó là nốt mà bài hát cứ trở về. Bài hướng dẫn này đưa ra bốn cách tìm nó bằng tai, giải thích vì sao giọng thứ song song hay làm người ta vấp, và chỉ cách xác nhận đáp án bằng công cụ khi bạn cần chắc chắn.
"Giọng" thực ra nghĩa là gì
Một giọng là một nốt chủ cộng với một gia đình sáu nốt còn lại, tức thang âm, và những hợp âm dựng lên từ đó. Một bài ở giọng G trưởng luôn quay về G và chủ yếu dùng các nốt cùng hợp âm của thang âm G trưởng. Giọng cho bạn biết nên ứng tấu bằng thang âm nào, nên chờ đợi những hợp âm nào, và giai điệu sẽ muốn giải quyết ở đâu. Khi đã có nó, việc đoán hợp âm trở thành thu hẹp trong bảy khả năng thay vì cả mười hai.
Cách 1: tìm nốt nghỉ
Hát theo bài rồi dừng lại khi câu nhạc cho cảm giác đã trọn vẹn, thường là ở cuối điệp khúc. Giữ nguyên nốt bạn vừa hạ xuống. Rất thường thì đó chính là nốt chủ, nốt nhà của giọng. Giờ ngân nó cùng bản thu: nếu nó nằm thoải mái bên dưới mọi thứ, bạn đã có nốt chủ. Dò lại trên đàn piano hoặc trên đàn piano ảo để gọi tên nó.
Cách này hiệu quả vì giai điệu vốn được viết ra để giải quyết. Một câu kết ở bậc năm hay bậc ba cho cảm giác còn mở; một câu kết ở nốt chủ cho cảm giác khép lại, và điệp khúc thường khép lại.
Cách 2: bám theo bè bass
Người chơi bass đánh dấu các nốt gốc của hợp âm. Hãy nghe nốt trầm nhất ở ngay cuối bài, hoặc ở cuối điệp khúc, hoặc vào khoảnh khắc cả ban nhạc cùng ngắt. Trong tuyệt đại đa số bài hát, nốt đó là nốt gốc của hợp âm chủ. Nếu bè bass bị chìm trong bản phối, hãy đưa bài qua công cụ tách giọng hát ở chế độ nhiều bè rồi nghe riêng bè bass; các nốt sẽ hiện ra rõ mồn một.
Cách 3: hợp âm cuối cùng
Bài hát thường kết ở nhà nhiều hơn là không. Nếu bản thu kết bằng một hợp âm rõ ràng thay vì nhỏ dần rồi tắt, hợp âm đó gọi tên giọng đúng đến chín trên mười lần. Ngoại lệ là những bài nhỏ dần rồi tắt hoặc bị cắt đột ngột; khi đó hãy dùng phần cuối điệp khúc thay thế.
Cách 4: đếm phím đen
Nếu bạn dò được vài nốt giai điệu trên đàn phím, hãy để ý bài dùng những phím đen nào. Một dấu thăng (F#) chỉ tới G trưởng hoặc E thứ; một dấu giáng (Bb) chỉ tới F trưởng hoặc D thứ; hai dấu thăng (F#, C#) chỉ tới D trưởng hoặc B thứ, và cứ thế đi quanh vòng tròn. Bài vòng tròn quãng năm giải thích quy luật này; bảng tra thang âm và hợp âm liệt kê các nốt của mọi giọng nếu bạn muốn kiểm chứng.
Cái bẫy: giọng trưởng hay giọng thứ song song?
Mỗi giọng trưởng dùng chung bộ nốt với một giọng thứ nằm thấp hơn ba nửa cung: C trưởng và A thứ, G trưởng và E thứ, F trưởng và D thứ. Cách đếm phím đen không phân biệt được hai giọng đó, và một danh sách hợp âm cũng vậy. Có ba phép thử làm được điều này:
- Sắc thái. Giọng thứ nghe tối hơn hoặc thôi thúc hơn; giọng trưởng nghe an ổn hơn. Đây là một chỉ dấu thật, không phải sáo ngữ, nhưng một bài ở giọng trưởng vẫn có thể buồn, nên đừng chỉ dựa vào nó.
- Hợp âm nghỉ. Nếu bài hát nghỉ lại trên hợp âm thứ (Am trong cặp C/Am) thì nó ở giọng thứ. Một bài giọng thứ thường dùng khuôn vi–IV–I–V bắt đầu ngay từ hợp âm thứ.
- Bậc bảy được nâng. Giọng thứ hay nâng nốt bậc bảy lên để tạo hợp âm V trưởng: E trưởng hoặc E7 ở giọng A thứ, với nốt G# vốn không thuộc C trưởng. Nếu nghe thấy hợp âm đó, bài hát đang ở giọng thứ.
Những bài hát chuyển giọng
Một số bài có chuyển giọng: điệp khúc cao hơn phiên khúc một giọng, điệp khúc cuối được nâng lên nửa cung, hoặc đoạn bridge nằm ở một giọng xa. Hãy xử lý từng đoạn riêng biệt. Dấu hiệu nhận biết là một hợp âm nghe "sai" trong một ô nhịp, rồi ngay sau đó là một cảm giác về nhà mới. Phần lớn bài pop không chuyển giọng; khi bài của bạn có vẻ như vậy, hãy kiểm tra xem có phải bạn chỉ vừa tìm ra giọng thứ song song hay không.
Capo, cách lên dây và bản thu bị dịch giọng
Người chơi guitar dùng capo nghe thấy thế bấm hợp âm của một giọng trong khi giọng thực vang lên lại cao hơn. Nếu bạn chơi theo mà mọi thứ hơi cao hoặc hơi thấp, có thể bản thu ở một giọng không có thế bấm dây buông (Eb, Ab, Bb rất hay gặp trong nhạc pop), hoặc cây guitar trên đĩa được hạ dây xuống nửa cung, như phần lớn nhạc rock thập niên 1980 và 1990. Hãy tin vào cao độ nghe được, rồi dùng capo hoặc dịch giọng để chạm tới nó; công cụ lên dây nhạc cụ sẽ xác nhận cao độ chuẩn của bạn.
Xác nhận trong vài giây
Khi bạn muốn chắc chắn, hoặc khi bài hát quá dày và tai bạn còn phân vân, hãy dán liên kết vào công cụ phân tích hợp âm. Nó ước lượng giọng từ toàn bộ hợp âm nhận diện được và hiển thị mọi lần đổi hợp âm khớp với video. Có hai điều nên biết về cách nó quyết định:
- Nó cân nhắc các hợp âm theo thời lượng chúng vang lên, nên một lần chuyển giọng ngắn ở đoạn bridge sẽ không lấn át phiên khúc và điệp khúc.
- Khi một bài thực sự mập mờ giữa một giọng trưởng và giọng thứ song song của nó, công cụ báo giọng chiếm ưu thế. Hãy dùng phép thử hợp âm nghỉ ở trên để giải quyết phần còn lại.
Nếu bài hát đã nằm trong số 180.000 bài của thư viện hợp âm, giọng và hợp âm chỉ cách bạn một cú nhấp chuột.
Luyện đến khi thành phản xạ
Tìm giọng là một kỹ năng, và như mọi kỹ năng nghe, nó tiến bộ nhờ những lần lặp lại ngắn mỗi ngày. Mười phút mỗi ngày với hai bài tập sau sẽ biến nó thành phản xạ chỉ trong vài tuần:
- Săn nốt chủ. Bật một danh sách phát, hát nốt nghỉ của từng bài, tìm nó trên đàn phím, rồi kiểm tra bằng công cụ phân tích. Ghi lại tỷ lệ đúng của bạn.
- Bài tập thang âm và quãng. Công cụ luyện tai chơi các thang âm rồi yêu cầu bạn gọi tên, mài sắc đúng khả năng phân biệt trưởng với thứ vốn hay làm người ta vấp. Bài 6 của khóa nhạc lý trình bày chính các thang âm đó.
Khi việc xác định giọng đã thành bản năng, những vòng hợp âm phổ biến sẽ tự khớp vào phía sau nó, và chơi bằng tai thôi không còn giống như đoán mò nữa.