Nghe radio một tuần và bạn sẽ bắt gặp đúng một nhúm vòng hợp âm lặp đi lặp lại. Đó không phải là sự lười biếng. Một vòng hợp âm là một lộ trình đi qua giọng mà tai người thấy thỏa mãn, và số lộ trình thỏa mãn thì có hạn. Khi đã thuộc tên và thuộc âm thanh của những vòng phổ biến, việc học bài, sáng tác và ứng tấu đều nhanh hơn hẳn.
Bài hướng dẫn này gọi tên những vòng hợp âm bạn gặp thường xuyên nhất, trình bày chúng bằng số La Mã để dùng được ở mọi giọng, đưa ra các ví dụ quen thuộc, và khép lại bằng một cách thực tế để kiểm tra xem một bài hát thực sự đang làm gì.
Ôn lại số La Mã trong một phút
Các hợp âm dựng trên từng nốt của thang âm trưởng được đánh số từ I đến vii. Chữ hoa là hợp âm trưởng, chữ thường là hợp âm thứ. Ở giọng C trưởng: I = C, ii = Dm, iii = Em, IV = F, V = G, vi = Am, vii° = Bdim. Viết vòng hợp âm theo cách này cho phép bạn chuyển bài sang bất kỳ giọng nào mà không phải đặt lại tên mọi thứ, đồng thời làm lộ rõ nét giống nhau giữa các bài hát.
Nếu số La Mã còn mới với bạn, bảng tra thang âm và hợp âm cho bạn thấy mọi giọng trong một cái nhìn, còn bài 7 của khóa nhạc lý trình bày hòa âm từ nền tảng.
Vòng hợp âm pop
I–V–vi–IV (C–G–Am–F). Vòng hợp âm được dùng nhiều nhất ba mươi năm qua. Nó mở ra tươi sáng, chùng xuống hợp âm thứ song song rồi nâng trở lại. Ví dụ có "Let It Be" (Beatles), "No Woman, No Cry" (Bob Marley), "With or Without You" (U2) và "Someone Like You" (Adele). Bắt đầu ở bất kỳ điểm nào trong vòng lặp, bạn có một sắc thái khác: vi–IV–I–V (Am–F–C–G) là phiên bản "đa cảm" tối màu hơn, được dùng trong "Zombie" (Cranberries) và vô số bản ballad.
I–vi–IV–V (C–Am–F–G). Vòng hợp âm thập niên 50, hay còn gọi là hòa âm doo-wop: "Stand by Me", "Earth Angel", "Every Breath You Take". Chậm rãi và hoài niệm hơn I–V–vi–IV vì hợp âm thứ xuất hiện sớm.
I–IV–V (C–F–G). Ba hợp âm và sự thật. "La Bamba", "Twist and Shout", phần lớn nhạc folk và country, và cũng là xương sống của blues nói ở dưới. Nếu chơi được ba hợp âm này ở vài giọng, bạn có thể đệm cho hàng trăm bài hát.
vi–IV–I–V và I–V–vi–iii–IV. Những vòng lặp dài hơn, thêm hợp âm iii để có thêm màu sắc. "Canon in D" của Pachelbel về cơ bản là I–V–vi–iii–IV–I–IV–V, và nhạc pop vay mượn nó từ đó đến nay.
Vòng hợp âm rock
I–bVII–IV (C–Bb–F). Màu Mixolydian của rock cổ điển. Hợp âm bậc bảy giáng không nằm trong thang âm trưởng, và chính vì thế nó nghe thật gai góc. "Sweet Child o' Mine" (phiên khúc), "Sympathy for the Devil", "Hey Jude" (đoạn kết).
i–bVII–bVI–bVII (Am–G–F–G). Vòng lặp rock ở thứ tự nhiên. "All Along the Watchtower", "Stairway to Heaven" (đoạn solo), "Rolling in the Deep".
I–IV–vi–V và IV–I–V–vi. Các biến thể xoay vòng của vòng lặp pop mà nhiều điệp khúc rock ưa dùng, vì điệp khúc có thể đáp xuống I hoặc xuống IV để đẩy cảm xúc lên.
Riff power chord trên i–bIII–bVII. Am–C–G ở giọng A thứ; âm thanh của rất nhiều nhạc punk và grunge, thường chơi hợp âm chỉ với quãng năm.
Blues và cấu trúc 12 ô nhịp
Blues 12 ô nhịp là một khuôn mười hai ô nhịp cố định dựng trên I, IV và V, thường ở dạng hợp âm bảy át:
| Ô nhịp 1–4 | Ô nhịp 5–8 | Ô nhịp 9–12 |
|---|---|---|
| I – I – I – I | IV – IV – I – I | V – IV – I – V |
Ở giọng A: A7 bốn ô nhịp, D7 hai ô, A7 hai ô, rồi E7, D7, A7, E7. "Johnny B. Goode", "Hound Dog", "Sweet Home Chicago" và hàng nghìn bài jazz, rock khác dùng khuôn này hoặc một biến thể của nó. Phiên bản "quick change" chuyển sang IV ngay từ ô nhịp 2. Dân jazz thêm turnaround ii–V vào các ô nhịp 9 đến 12 và thay thế hợp âm khá thoải mái, nhưng bộ khung vẫn nguyên.
Vòng hợp âm jazz
ii–V–I (Dm7–G7–Cmaj7). Vòng hợp âm quan trọng nhất trong jazz. Hợp âm ii chuẩn bị cho hợp âm át, hợp âm át giải quyết về nhà. Nghe ra được nó thì một nửa bất kỳ bài standard nào cũng trở nên dễ đọc. Nhiều bài hát chỉ là những chuỗi ii–V–I ở các giọng khác nhau: "Autumn Leaves", "All the Things You Are", "Fly Me to the Moon".
I–vi–ii–V (Cmaj7–Am7–Dm7–G7). Rhythm changes, lấy từ bài "I Got Rhythm" của Gershwin. Đây là đoạn A của hàng chục bản bebop, và là turnaround khép lại vô số điệp khúc.
iii–vi–ii–V. Vẫn ý tưởng đó nhưng bắt đầu sớm hơn một hợp âm; một cách quay vòng trở về đầu cấu trúc rất thường gặp.
ii–V–i thứ (Dm7b5–G7b9–Cm). Phiên bản ở giọng thứ, với hợp âm ii giảm một nửa và hợp âm át biến âm. "Autumn Leaves" liên tục đi lại giữa phiên bản trưởng và phiên bản thứ.
Thay thế quãng ba cung và lối cửa sau. Thay G7 bằng Db7 (cách nhau một quãng ba cung) hoặc tiến về I từ bVII7 (Bb7 về Cmaj7) là những cách chuẩn mực để nhạc công jazz ngụy trang một vòng ii–V–I. Nếu một hợp âm "lẽ ra" phải là V nhưng nghe lạ hơn thế, thường là một trong hai trường hợp này.
Cách nghe ra chúng
Vòng hợp âm là những khuôn mẫu căng và giãn, và bè bass thường là thứ để lộ chúng.
- Tìm hợp âm chủ trước tiên. Đó là nơi bài hát nghỉ lại, thường là hợp âm cuối của điệp khúc. Mọi thứ khác đều được đo so với nó. Bài hướng dẫn tìm giọng của một bài hát đi qua bước này chi tiết.
- Nghe cú rơi xuống vi. Bước đi từ I sang vi (C sang Am) có một sự dịu lại rất đặc trưng; đó chính là khoảnh khắc sắc thái đổi màu trong I–V–vi–IV.
- Nghe lực kéo của V. Hợp âm át luôn muốn về nhà. Nếu một hợp âm khiến bạn nhoài người tới trước, nhiều khả năng đó là V (hoặc một hợp âm thay thế cho nó).
- Đếm ô nhịp. Phần lớn vòng hợp âm pop gồm bốn hợp âm trải trên bốn hoặc tám ô nhịp. Nếu một vòng có vẻ dài hơn, có lẽ bạn đang nghe hai vòng lặp: vòng của phiên khúc và vòng của điệp khúc.
Công cụ luyện tai có chế độ vòng hợp âm chơi đúng những khuôn mẫu này rồi yêu cầu bạn gọi tên chúng, biến khả năng nhận diện thành thói quen chỉ sau vài tuần. Bài cách nhận diện vòng hợp âm bằng tai mô tả một lộ trình luyện tập cho việc đó.
Kiểm tra bất kỳ bài hát nào trong một phút
Khi tai bạn còn phân vân, hãy tìm ý kiến thứ hai. Dán một liên kết YouTube hoặc SoundCloud vào công cụ phân tích hợp âm và nó trả về giọng cùng mọi lần đổi hợp âm kèm thời gian, đồng bộ với video. Chuyển các hợp âm thành số La Mã theo giọng đã nhận diện và những cái tên ở trên sẽ hiện ra ngay: phần lớn bài hát hóa ra là một trong số đó, hoặc hai trong số đó luân phiên giữa phiên khúc và điệp khúc. Hơn 180.000 bài hát đã được phân tích sẵn trong thư viện hợp âm nếu bạn muốn duyệt thay vì tự phân tích.
Dùng vòng hợp âm trong sáng tác của chính bạn
Mượn một vòng hợp âm không phải là ăn cắp bài hát; giai điệu, tiết tấu, ca từ và cách phối mới là thứ khiến một bài hát được nhận ra, và mọi vòng hợp âm trong bài này đều đã thuộc phạm vi công cộng từ lâu. Hai thói quen giúp vòng hợp âm đi mượn nghe vẫn tươi mới:
- Đổi tiết tấu và đổi hợp âm mở đầu. vi–IV–I–V dùng đúng những hợp âm của I–V–vi–IV nhưng cho sắc thái khác, và đẩy các điểm đổi hợp âm lệch khỏi phách mạnh sẽ thay đổi hoàn toàn cảm giác.
- Thêm một hợp âm ngoài giọng. Một hợp âm bVII trong vòng lặp pop, một hợp âm át phụ (D trưởng ở giọng C, dẫn về G) hay một hợp âm iv vay mượn (Fm ở giọng C) mang lại cho tai một bất ngờ mỗi vòng, và thường thì một bài hát chỉ cần chừng đó.
Hãy thử trên đàn piano ảo: các phím hợp âm chơi trọn cách sắp xếp bè, nên bạn có thể lướt qua những vòng hợp âm này chỉ bằng một ngón tay và nghe từng vòng vận hành ra sao trước khi viết một nốt giai điệu nào.